" Μη πάσι πίστευε "     (Πιττακός)

Ο Αριστοτέλης τόνισε πως ο άνθρωπος για να ζήσει μόνος πρέπει να είναι ή Θεός ή θηρίο. Δεν είναι βέβαια τίποτε απ' τα δύο, αλλά βρίσκεται σε μια κατάσταση που από τη φύση του πρέπει να συμβιώνει με τους συνανθρώπους του σε οργανωμένες κοινωνίες. Για την ομαλή συμβίωση στις κοινωνίες αυτές ισχύουν πολιτειακοί και ηθικοί νόμοι και κανόνες. Αλλά τον σπουδαιότερο ρόλο τον παίζει η αμοιβαία εμπιστοσύνη των πολιτών μεταξύ τους. Όταν αυτή η εμπιστοσύνη υπάρχει, όλα τότε στην πολιτεία πάνε καλά.
     Ο άνθρωπος όμως δεν είναι ποτέ τέλειος και μάλιστα υπάρχουν πάρα πολλοί που μπορούμε να τους χαρακτηρίσουμε σαν αρκετά ατελείς, ανθρώπους δηλαδή με πάρα πολλά ελαττώματα, όπως αδικία, ματαιοδοξία, εγωϊσμό, ανειλικρίνεια... Εξαιτίας όλων αυτών των ανθρώπινων ελαττωμάτων κλονίζεται το θέμα της εμπιστοσύνης και αν κανείς δείξει εμπιστοσύνη σε ανθρώπους με παρόμοια ελαττώματα τότε θα πάθει κοινωνική και ηθική ζημιά και ακόμα χειρότερα θα χαρακτηρισθεί αφελής. Γι' αυτό πρέπει στις κοινωνικές μας σχέσεις να είμαστε προσεχτικοί, χωρίς φυσικά να φθάσουμε στο σημείο να αμφιβάλλουμε για όλους και για όλα, γιατί τότε φθάνουμε στο σημείο να κάνουμε μεγαλύτερο κακό στον εαυτό μας.
     Ο άνθρωπος όμως δεν είναι μόνο κοινωνικό όν. Έχει και διάφορα, ανάλογα με το χαρακτήρα του ενδιαφέροντα για τις Τέχνες, τα Γράμματα, τη Φιλοσοφία, τη Θρησκεία, τις Επιστήμες, τον Αθλητισμό κ.λ.π. Σε κάθε ένα από τα ενδιαφέροντα αυτά αντιστοιχούν γνώσεις που ή έχει κανείς ή επιζητεί να τις αποκτήσει. Ενδιαφέρεται ας πούμε για την Τέχνη, π.χ. για τη Γλυπτική και θέλει να γνωρίσει καινούρια πράγματα γι' αυτήν. Εδώ πάλι ισχύει το "μη πάσι πίστευε" του Πιττακού του Μυτηλιναίου, γιατί δε θα ρωτήσει τον πρώτο τυχόντα, ούτε θα δεχτεί ανεξέταστα οτιδήποτε του ειπωθεί, αλλά θα ρωτήσει τον επαϊοντα, όπως θα έλεγε ο Σωκράτης.
     Το ίδιο ισχύει και ως προς τον ηθικό και γνωσιολογικό τομέα, όπου πάλι πρέπει να πιστέψουμε κάτι αφού ρωτήσουμε τον κατάλληλο άνθρωπο και αμφιβάλλουμε στις γνώμες εκείνων που δεν έχουν τις αντίστοιχες γνώσεις. Πριν δηλαδή καταλήξουμε, πιστέψουμε σε κάτι, πρέπει πρώτα να αμφιβάλλουμε. " Διά να πιστεύσωμεν μετά βεβαιότητος πρέπει να αρχίσωμεν αμφιβάλοντες" (Σενέκας).
     Στο σημείο αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Πρέπει η αμφιβολία μας να καταλήγει σε μια πίστη, γιατί αλλιώς γίνεται κατάσταση αρρωστημένη και επικίνδυνη.  (βλ. παλαιότερες αναρτησ: Η θετική και γόνιμη αμφιβολία...06/04/2012).

THOMAS KUHN , PAUL FEYERABENT: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Γνωρίζετε τον Τόμας Κουν και τον Πωλ Φεγιεράμπεντ; Είναι δύο φιλόσοφοι του 20ου αιώνα που αμφισβήτησαν την ορθολογικότητα της επιστήμης και της προσέδωσαν ιστορικο-κοινωνική διάσταση.


Η ΝΕΑ ΙΣΤΟΡΙΣΤΙΚΗ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Τ Ο 1962  ο Κουν δημοσίευσε το βιβλίο του, Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, στο οποίο αναπτύσσει τις θέσεις του για την επιστήμη. Η επιστήμη, οι επιστημονικές έννοιες και θεωρίες αλλάζουν από τη μια ιστορική περίοδο στην άλλη, αφού οι παραδοσιακές αντιλήψεις περί επιστήμης αδυνατούν να ανταποκριθούν στα εκάστοτε ιστορικά δεδομένα. Η ιστορία της επιστήμης δεν είναι μια συνεχής γραμμική διαδικασία συσσώρευσης νέων γνώσεων, αλλά συνοδεύεται από σοβαρές ασυνέχειες, τομές και άλματα που καθιερώθηκαν να λέγονται επιστημονικές επαναστάσεις. Κάθε εποχή έχει τις δικές της επιστημονικές αλήθειες, τις δικές της θεωρίες που ακόμα κι αν δε θα ισχύουν στο μέλλον, αφού θα έχουν αντικατασταθεί από νεώτερες, αυτό δε σημαίνει πως για την εποχή που διατυπώθηκαν δεν ήταν αληθείς, αφού απαντούσαν στα ερωτήματα που είχαν τεθεί. Κατ' επέκταση από τη στιγμή που ένα νέο ερώτημα εμφανίζεται και μένει αναπάντητο, η ισχύουσα θεωρία αντικαθίσταται από κάποια καινούρια που θα έχει τη δυνατότητα να απαντά στα νέα ερωτήματα, και γι' αυτό η νέα θεωρία καθίσταται ανώτερη από την προηγούμενη, χωρίς όμως να μπορούμε να την αποτιμήσουμε ορθολογικά σαν πιο πλήρη ή ορθότερη. Κάθε νέα θεωρία για την εξήγηση των φυσικών φαινομένων ή γενικά για την απάντηση των ερωτημάτων σε οποιοδήποτε τομέα της επιστήμης, δεν προστίθεται έτσι απλά στις ήδη υπάρχουσες θεωρίες, αλλά απορρίπτει την προηγούμενη και την αντικαθιστά. Η επιστημονική πρόοδος δεν είναι η συσσώρευση  νέων γνώσεων σε κάθε ιστορική περίοδο, αλλά η διαδικασία ρήξης και αντικατάστασης μιας επιστημονικής δομής από μια άλλη, ασυμβίβαστη με την προηγούμενη.


Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ "ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΩΝ" ΤΟΥ ΚΟΥΝ

Για να προσεγγίσει το πραγματικό φαινόμενο της επιστήμης, ο Κουν εισήγαγε την έννοια του "παραδείγματος". Το "παράδειγμα" είναι ένα σύνολο θεωριών, εννοιών, νόμων, εφαρμογών και προτύπων λύσεων προβλημάτων. Οι επιστήμονες που εργάζονται στο πλαίσιο ενός και μοναδικού παραδείγματος και που το είδος της εργασίας τους ονομάζεται "κανονική επιστήμη", ενισχύουν τη συνοχή του αρχικώς ατελούς παραδείγματος και το αναπτύσσουν στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν και να οικειοποιηθούν κάποιες όψεις του πραγματικού κόσμου. Στην πορεία το παράδειγμά τους θα παρουσιάσει προβλήματα και δυσκολίες, "ανωμαλίες", (γρίφους) που πρέπει να επιλυθούν, καθώς και μια σειρά μεθόδων και εργαλείων για την επίλυσή τους. Όταν οι ανωμαλίες σωρευτούν και αρχίζουν να εκλαμβάνονται ως σοβαρά προβλήματα για ένα παράδειγμα, αρχίζει να διαμορφώνεται μια κατάσταση "κρίσης", η οποία επιλύεται με την ανάδυση ενός νέου παραδείγματος.  Το νέο παράδειγμα και αυτό με τη σειρά του θα εγκαταλειφθεί, αφού δε θα απαντάει στα ερωτήματα και θα αντικατασταθεί από ένα καινούριο. Αυτή η ασυνεχής αλλαγή συνιστά μια "επιστημονική επανάσταση". Το νέο παράδειγμα καθοδηγεί πλέον τη νέα κανονική επιστημονική δραστηριότητα μέχρι τη στιγμή που νέες ανυπέρβλητες δυσκολίες θα ορθωθούν, οδηγώντας στη δίνη μιας νέας κρίσης που θα απαιτεί την επίλυσή της από μια νέα επανάσταση.                                                        
     Σο σημείο αυτό πρέπει να διευκρινιστεί πως η απλή "ανωμαλία" που μπορεί να παρουσιαστεί, δηλαδή η απλή ύπαρξη άλυτων γρίφων δε συνιστά κρίση. Κρίση έχουμε όταν μια ανωμαλία αντιβαίνειο στις θεμελιώδεις αρχές ενός παραδείγματος ή όταν υπάρχει συσσώρευση ανωμαλιών, οι οποίες αρχίζουν να εκλαμβάνονται ως σοβαρά προβλήματα για ένα παράδειγμα ή όταν αναδύονται επιτακτικες κοινωνικές ανάγκες.                                                                                                                
     Η επιστημονική επανάσταση θεμελιώνει μια νέα παράδοση κανονικής επιστήμης, ασυμβίβαστης και "ασύμμετρης" με αυτή που είχε προηγηθεί. Το παλιό και το νέο παράδειγμα δεν έχουν τίποτε κοινό μεταξύ τους. Χαρακτηρίζονται από ασυμμετρία εννοιών, κριτηρίων και αντίληψης. Όταν ένα παράδειγμα αλλάζει ή μάλλον αντικαθίσταται και τη θέση του παίρνει ένα νέο παράδειγμα, ο κόσμος στα μάτια του επιστήμονα είναι διαφορετικός, ασύμμετρος με αυτόν που έβλεπε, "αν και ο ίδιος ο κόσμος δεν αλλάζει, αλλά ο ίδιος ο επιστήμονας εργάζεται σε έναν διαφορετικό κόσμο".                         
     Η επικράτηση ενός νέου παραδείγματος δεν αποδεικνύει πως αυτό είναι ανώτερο από το προηγούμενο, αλλά πως το προηγούμενο παράδειγμα θεωρείται ξεπερασμένο επειδή οι επιστήμονες έφτασαν σε μια διαφορετική, νέα θεωρία, η οποία εξηγεί περισσότερα φαινόμενα και με μεγαλύτερη ακρίβεια. Αυτό δε σημαίνει πως οι προηγούμενες θεωρίες ήταν εσφαλμένες, αφού μπορούσαν να εξηγήσουν μια σειρά φυσικών φαινομένων. Παράλληλα όμως οι σύγχρονες θεωρίες μπορούν να θεωρηθούν ανώτερες από εκείνες που αντικατέστησαν, αφού λύνουν περισσότερους γρίφους, εξηγούν περισσότερα φαινόμενα και καταλήγουν σε ακριβέστερες προβλέψεις.

     Η στάση του Κουν λοιπόν απέναντι στην ορθολογικότητα της επιστήμης είναι πως η εξέλιξη της επιστήμης υφίσταται μέσα από τη διαδικασία κρίσεων και επαναστατικών μεταβολών, χωρίς όμως από αυτό να τεκμηριώνεται πως η επιστημονική αυτή πρόοδος μπορεί να μας οδηγήσει προς μια τελική αλήθεια για τη φύση.

Η ΑΝΑΡΧΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΠΩΛ ΦΕΓΙΕΡΑΜΠΕΝΤ:  "ΟΛΑ ΕΠΙΤΡΕΠΟΝΤΑΙ"

" Εκπλήσσομαι όταν βλέπω με τι ζήλο οι άνθρωποι προσκολλώνται σε φθαρμένες φράσεις και αρχές, σα να τους είναι αβάσταχτη μια κατάσταση όπου μόνοι τους θα σηκώνουν την ευθύνη κάθε πράξης τους.   (Feyerabend , 1983)

Μια από τις πιο προκλητικές και ερεθιστικές σύγχρονες προσεγγίσεις της επιστήμης, είναι αυτή του Πωλ Φεγιεράμπεντ. Η βασική ιδέα της θεωρίας του συμπυκνώνεται στη φράση "όλα επιτρέπονται", αρχή που πάνω της πρέπει να στηρίζεται η επιστημονική πρόοδος, σπάζοντας τα δεσμά της άκαμπτης ορθολογικότητας. Η μεθοδολογική του θεωρία εκτίθεται στο έργο του Ενάντια στη Μέθοδο (1975) και θεωρείται η θεωρία του "επιστημονικού αναρχισμού".
Για τον Φεγιεράμπεντ οι επιστήμονες δεν πρέπει να υποτάσσονται στις υπάρχουσες θεωρίες, αλλά να δημιουργούν νέες, ασυμβίβαστες προς τις κατεστημένες, διότι έτσι προωθείται η μεταξύ τους κριτική και συνεπώς η επιστημονική πρόοδος. Αντίθετα η θέση ότι η επιστήμη πρέπει να τίθεται κάτω από παγιωμένους και καθολικούς κανόνες είναι επιζήμια, αφού αργά ή γρήγορα κάθε επιστημονική μέθοδος φτάνει στα όριά της και τότε, για το καλό της επιστήμης θα πρέπει να προσπερνάται, ανοίγοντας έτσι το δρόμο στους επιστήμονες να εργάζονται απρόσκοπτα και έξω από κάθε δογματισμό που καταλήγει σε στασιμότητα.
     Τί σημαίνει όμως αυτό το "όλα επιτρέπονται:". Ο Φεγιεράμπεντ χωρίζει τους επιστήμονες σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στους ορθοφρονούντες που υποστηρίζουν αυτό που είναι εύλογο και πιθανό και στους εκκεντρικούς τους "άτακτους" που υποστηρίζουν το απίθανο, το παράλογο, το καταδικασμένο σε αποτυχία. Αυτοί οι δεύτεροι, οι "άτακτοι", είναι οι επιστήμονες που αμφιβάλουν για κάθε τι δεδομένο και συνεχίζουν να ψάχνουν και να ανακαλύπτουν αλήθειες που εκείνη τη στιγμή φαντάζουν παράλογες. Καμια κατηγορία δεν πρέπει να απορρίψουμε, αφού δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων αν μια θεωρία θα αποδειχτεί σωστή ή όχι. Πολύ δε περισσότερο δε θα πρέπει να καταδικάσουμε τη θεωρία του εκκεντρικού επιστήμονα, αφού η ιστορία μάς έχει αποδείξει πως συχνά είναι αυτός που βρίσκεται πιο κοντά στην αλήθεια. Σίγουρα σήμερα ούτε ο Φιλόλαος θα θεωρείτο αδαής στα μαθηματικά και ανακατοσούρας, ούτε ο Γαλιλαίος αιρετικός, επειδή υποστήριξαν πως η γη κινείται.
     Ένα άλλο βασικό στοιχείο της θεωρίας του Φεγιεράμπεντ είναι η αντίληψή του περί "ασυμμετρίας". Παίρνοντας σα δεδομένο ότι οι επιστημονικοί όροι αλλάζουν σημασία από τη μια θεωρία στην άλλη και ότι η κάθε θεωρία έχει τη δική της γλώσσα για τη δήλωση των εννοιών της, δεν μπορούμε να συγκρίνουμε τις δύο θεωρίες, αφού η καθεμια εκφράζεται με τους δικούς της κανόνες και τα δικά της λογικά και μεθοδολογικά πρότυπα.
     Μέ την προβληματική του "όλα επιτρέπονται" ο Φεγιεράμπεντ καταλήγει πως τίποτα δεν μπορεί να αποδείξει τον ισχυρισμό ότι η επιστήμη είναι ανώτερη από τις άλλες μορφές γνώσης. Όπως ακριβώς για τον ορθοφρονούντα και τον εκκεντρικό επιστήμονα δεν μπορούμε εκ των προτέρων να υποστηρίξουμε τίνος οι θέσεις θα αποδειχτούν οι πιο αληθείς, έτσι ακριβώς δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε την επιστήμη σαν ανώτερη μορφή γνώσης. Είναι μια δραστηριότητα που έχει τους δικούς της κανόνες, τους δικούς της περίπλοκους κώδικες και όρους, χωρίς αυτό να της δίνει το δικαίωμα να θεωρείται ανώτερη από ένα άλλο πλήθος μορφών γνώσης. Για παράδειγμα η εναλλακτική ιατρική, γνώση που βασίζεται στη συμβιωτική σχέση του ανθρώπου με τη φύση, θεραπεύει εξίσου αποτελεσματικά με την επιστημονική ιατρική.  " Ή η επιστήμη είναι πράγματι επιστήμη και δεν είναι το παν, ή θεωρεί τον εαυτό της το παν και παύει να είναι επιστήμη". (Dominique Folscheild).

   

Η ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

     Λόγω των θέσεών τους, ο Κουν και ο Φεγιεράμπεντ κατηγορήθηκαν για σχετικισμό ο πρώτος και αναρχισμό ο δεύτερος. Ο ίδιος ο Φεγιεράμπεντ όχι μόνο αποδέχεται τον όρο, αλλά αυτοπροσδιορίζεται ως "θεωρητικός αναρχικός", ενώ ο Κουν αντίθετα αρνείται πως είναι σχετικιστής.
     Για τον Φεγιεράμπεντ η επιστήμη είναι η δραστηριότητα εκείνη του ανθρώπου που, όπως και πριν αναφέραμε, οι περίπλοκοι κώδικες επικοινωνίας και συμπεριφοράς που διαθέτει σε συνδυασμό με τις αξιόλογες τεχνολογικές επιτυχίες της, εξαργυρώνοντάς τες συμμετέχει στο σύστημα εξουσίας και μετατρέπεται σε κύριο μοχλό της καθώς και του κατεστημενου συστήματός της. Το "όλα  επιτρέπονται" υποστηρίζει μια κοινωνία ελεύθερων και ριζοσπαστικών ιδεών, μακριά από την    κριτική του "καθαρού λόγου", τροχοπέδη κάθε ανατρεπτικής ή ανορθόλογης ιδέας. Εφόσον η επιστήμη βαδίζει σύμφωνα με επιβεβλημένους κανόνες, δεν καταφέρνει τίποτε περισσότερο από μια στείρα επαγγελματική κατάρτιση που συνιστά οπισθοδρόμηση του πολιτισμού.
     Ο Κουν αντικρούει τον όρο "σχετικιστής" που του αποδίδουν, υποστηρίζοντας πως η άποψή του ότι κάθε νεώτερη θεωρία είναι σωστότερη από την προηγουμενη, με την έννοια ότι επιλύει πολύ περισσότερους γρίφους και καταλήγει σε ακριβέστερες παρατηρήσεις, δε συνιστά σχετικισμό, αλλά φανερώνει συνιστώσα επιστημονικής προόδου.
     Η θεωρία του Κουν καταδεικνύει το επαναστατικό στοιχείο που πρέπει να περιέχεται σε μια επιστημονική μέθοδο, αποτυπώνοντας την εγκατάλειψη μιας συγκεκριμένης επιστημονικής οδού και της αντικατάστασής της από μια άλλη, ασυμβίβαστης με την προηγούμενη, συνοψίζοντάς την στο ακόλουθο σχήμα:                                      προ-επιστήμη / κανονική επιστήμη / κρίση
                              επανάσταση / νέα κανονική επιστήμη / νέα κρίση.
Η προ-επιστήμη είναι η περίοδος που υπάρχει έντονη και πολυσχιδής, αλλά ανοργάνωτη δραστηριότητα που τελικά αποκτά συντονισμό με την είσοδο της επιστημονικής κοινότητας στο ένα και μοναδικό παράδειγμα, στην κανονική επιστήμη. Αυτό στην πορεία θα οδηγήσει σε νέα κρίση, νέα επανάσταση, νέα κανονική επιστήμη κ.ο.κ. . Με αυτήν την κοινωνική φύση του "παραδείγματος" δέχεται ο Κουν την πρόοδο και την εξέλιξη της επιστήμης.

Συμπερασματικά και συνοπτικά για τους δυο αυτούς φιλοσόφους θα μπορούσαμε να πούμε:
     Οι παραδοσιακές αντιλήψεις για την επιστήμη, σύμφωνα με τον Κουν, αδυνατούν να περιγράψουν και να εξηγήσουν τα ιστορικά δεδομένα. Γι' αυτό τοποθέτησε τα επιστημονικά γεγονότα στο ιστορικό τους πλαίσιο και με κύριο εργαλείο την ιστορία των επιστημών και την κοινωνιολογία, προσπάθησε να ερμηνεύσει την επιστημονική εξέλιξη, θεωρώντας πως τα κριτήρια που χαρακτηρίζουν τη φύση της επιστήμης, οφείλουν να προκύπτουν από τη γνώση της ιστορίας της επιστήμης, από το τι πραγματικά είναι η επιστήμη.
     Η θεωρία του Κουν αντιμετωπίστηκε με μεγάλη επιφύλαξη, επειδή θεωρήθηκε πως με αυτό το χαρακτηριστικό της ιστορικο-κοινωνικής προσέγγισης υπονομεύεται η ορθολογικότητα της επιστήμης, κυρίως λόγω έλειψης κριτηρίων σύγκρισης των θεωριών (παραδειγμάτων).
     Αντιδράσεις προκάλεσε και η θεωρία του Φεγιεράμπεντ, ο οποίος επίσης υποστήριξε το σοβαρό πρόβλημα της σύγκρισης των επιστημονικών θεωριών, το οποίο οφείλεται στις διαφορετικές έννοιες των όρων με τους οποίους διατυπώνονται ακόμη και στην ίδια θεωρία σε διαφορετικές περιόδους. Τέλος βασικό σημείο των θέσεων του Φεγιεράμπεντ είναι η απαξίωση του ορθολογικού προτύπου καθώς και της επιστήμης που τη θεωρεί μοχλό του κατεστημένου συστήματος της εξουσίας.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Π. Βαλλιάνος, Η Επιστημονική Επανάσταση και η Φιλοσοφική θεωρία της Επιστήμης, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2001
Π. Θεοδώρου, στο Κείμενα Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2008
Κ. Θεολόγου, Κοινωνιολογία της Επιστήμης, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, aked.ntua.gr
Α.F Chalmers ,  Τι είναι αυτό που το λέμε Επιστήμη; Πανεπιστημιακές εκδ. Κρήτης, Ηράκλειο 2007

Αμάθεια είναι η νύχτα του νου,
μια νύχτα χωρίς φεγγάρι κι άστρα      (Κομφούκιος)


Ο τρόπος που ο άνθρωπος διακρίθηκε από τα υπόλοιπα έμψυχα, αλλά άλογα όντα του πλανήτη μας είναι η λογική και η φαντασία, ο νους και ο ψυχικός κόσμος. Με αυτά απέκοψε τους πρωτογενείς δεσμούς του με τη φύση και πορεύεται πια προς την εξατομικευση και την ελευθερία μέσα από μια πολύχρονη και σκληρή αυτογνωσία.
     Ο άνθρωπος γίνεται περισσότερο ελεύθερος όταν γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του και τον κόσμο και έτσι οδηγείται στην ελευθερία. Και επειδή η ελευθερία έχει απόλυτη σχέση με τη δικαιοσύνη και την ευτυχία, γι' αυτό η γνώση τον οδηγεί και στις δύο αυτές αξίες της ζωής.  Όταν όμως λέμε πως ο άνθρωπος γνωρίζει, δεν εννοούμε μόνο πως αποκτά γνώσεις με το μυαλό του, δημιουργώντας τις επιστήμες και την τεχνολογία, αλλά ακόμη πως γνωρίζει τον ίδιο του τον εαυτό και τους συνανθρώπους του.
     Η πρώτη ενέργεια της μάθησης που αναφέρεται στην απόκτηση γνώσεων είναι γνωσιολογική και πάνω της στηρίζονται οι επιστήμες και η τεχνολογία, δηλαδή ο λεγόμενος υλικός πολιτισμός (civilisation). Η δεύτερη ενέργεια μάθησης είναι αυτή που τίθεται σαν βάση όλων των γνωστικών ενεργειών και αναφέρεται στην αποκάλυψη του εαυτού μας από τον ίδιο τον εαυτό μας. Αυτό σημαίνει πως προσπαθώ να ανακαλύψω τα ελαττώματά μου και να τα αποδυναμώσω, να επισημάνω τα προτερήματά μου και να τα ενδυναμώσω , να καλυτερέψω τις ορμές, τα ένστικτά μου και τα πάθη μου. Η τρίτη ενέργεια της μάθησης αναφέρεται στην ετερογνωσία, δηλαδή στη βαθειά γνωριμία μας με τους συνανθρώπους μας που είναι η βάση για την ύπαρξη ομαλών σχέσεων στις κοινωνίες. Οι δύο αυτές ενέργειες της μάθησης (αυτογνωσία, ετερογνωσία), δημιουργούν το λεγόμενο ανθρωπιστικό ή πνευματικό πολιτισμό, την ανθρώπινη δηλάδή κουλτούρα (culture).
     Όταν λοιπόν έχουμε ολοκληρωτική ή σχετική άγνοια των τριών παραπάνω καταστάσεων, τότε μπορούμε να πούμε αναμφίβολα πως αυτό συνιστά αμάθεια. Μπορούμε λοιπόν να προσθέσουμε στη ρήση του Κομφούκιου και τη λέξη ψυχή και να πούμε πως αμάθεια είναι η νύχτα του μυαλού αλλά και της ψυχής του ανθρώπου.
     Ο αμαθής δε στερείται μόνο τις γνώσεις αλλά και την ανθρώπινη μορφή, τη διαμόρφωση δηλαδή του ψυχοδιανοητικού του κόσμου. Αγνοεί τον εαυτό του, αγνοεί τον κόσμο, άρα αγνοεί τί σημαίνει δικαιοσύνη και ευτυχία. Η μέρα λοιπόν της ανθρώπινης ύπαρξης είναι η αγωγή και η μάθηση.-
                                                           

"ΦΙΛΕΙ ΩΣ ΜΙΣΗΣΩΝ ΚΑΙ ΜΙΣΕΙ ΩΣ ΦΙΛΗΣΩΝ"  (Βίαντας)


Η ζωή του ανθρώπου έχει συνεχείς μεταλλαγές. Κατά την παρατήρηση του φιλόσοφου Ηράκλειτου, " τα πάντα ρει ", δεν είναι δυνατό να μπούμε δυο φορές στο ίδιο ποτάμι. Οι μεταλλαγές αυτές του ανθρώπινου βίου συνοδεύονται από αντίστοιχες μεταβολές του ψυχικού και κοινωνικού κόσμου του ανθρώπου. Άλλοτε οι μεταβολές αυτές είναι τέτοιες που χαροποιούν τον άνθρωπο και άλλοτε, συχνότερα, τον θλίβουν. Γι' αυτό και ο Ευριπίδης παρατηρεί πολύ σωστά πως " μεταβολαί λυπηρόν ". Έχοντας ο άνθρωπος υπ' όψη αυτά προσέχει να ακολουθεί μια μέση οδό έτσι ώστε να τραυματίζεται, όσο μπορεί, σπανιότερα.
     Παράλληλα είναι αδύνατο στον άνθρωπο να μένει αδιάφορος απέναντι στα διάφορα κοσμικά γεγονότα. Τοποθετείται, δηλαδή τα αντιμετωπίζει με διάφορα κατά την περίσταση συναισθήματα: αγαπά ή μισεί. Στις καθημερινές του κοινωνικές σχέσεις, ακόμα και στις περισσότερο ιδιαίτερες, εναλλάσσονται οι δύο αυτές συναισθηματικές καταστάσεις της αγάπης και του μίσους. Εκείνο όμως που πρέπει να προσέξουμε είναι πως τόσο το μίσος όσο και η αγάπη δεν ανήκουν στο λογικό μέρος του ανθρώπου, το λογιστικόν, όπως λέει και ο Πλάτωνας, αλλά ανήκουν στο θυμοειδές βασικά και το επιθυμητικόν. Αυτό σημαίνει πως ο λογικός άνθρωπος γίνεται λιγότερο ή πολύ λιγότερο λογικός όταν μισεί ή αγαπά. Τα έντονα αυτά συναισθήματα και ανάλογα με την κατά προτίμηση έντασή τους θολώνουν το ανθρώπινο λογικό, αναστέλλουν την κριτική ικανότητα και παρορμούν σε πράξεις. Δηλαδή αντί η πράξη να είναι αποτέλεσμα λογικής κρίσης είναι αποτέλεσμα παρόρμησης.
     Η δυσκολία λοιπόν για τον άνθρωπο είναι πως όταν κρίνει τα πάθη των άλλων, τις αγάπες και τα μίση τους, τα κρίνει με την ψυχρή λογική, όταν όμως ο ίδιος βρίσκεται μέσα στα πάθη αυτά, τότε διαστρευλώνει τη λογική του και την κάνει να ακολουθεί και να υπηρετεί τα πάθη του. Έτσι οδηγείται σε ακρότητες και όταν ξεπεράσει το πάθος της αγάπης ή του μίσους συχνά μετανοεί γι' αυτές και αναγνωρίζει ταυτόχρονα ότι τις περισσότερες φορές είναι πολύ αργά. Επειδή όμως η πράξη καταξιώνει ή απαξιώνει, ανάλογα με το ποιόν της, τον άνθρωπο, είναι ευνόητο πως μια πράξη που γεννήθηκε από πάθη δεν αλλάζει μετά, όσο και αν το θέλουμε. Αντίθετα έχει συχνά τη δύναμη να αλλάξει τη ζωή μας.
     Για τούτους ακριβώς τους λόγους ο Βίας (ή Βίαντας) συμβουλεύει πως αν, σαν άνθρωποι,  πέσουμε στο πάθος της αγάπης ή του μίσους να προσπαθήσουμε να ελέγξουμε, όσο γίνεται, τον εαυτό μας με τη λογική. Καλό είναι δηλαδή να βάζουμε ένα μέτρο στα συναισθήματά μας. Ο νους παρουσιάζεται σαν ένα τέτοιο μέτρο, αλλά το πρόβλημα πάντα μένει πως αυτός που ζει στα πάθη στερείται από την ικανότητα να κρίνει σωστά.
     Είτε υπερβολικά μισούμε είτε υπερβολικά αγαπάμε βάζουμε το πάθος πρώτο και τη σκέψη δεύτερη. Σαν συνέπεια μερικεύουμε το γενικό και υποκειμενικοποιούμε το αντικειμενικό. Έτσι δεν είμαστε έτοιμοι να προλάβουμε τις μεταπτώσεις της ζωής και βρισκόμαστε συχνά κοινωνικά και ψυχικά μειωμένοι. Αυτό βέβαια δε μειώνει την ένταση των παθών μας αλλά δημιουργεί τέτοια προβλήματα ώστε μας απομακρύνει λιγότερο ή περισσότερο από την πραγματικότητα που μας περιβάλλει. Έτσι ακριβώς η Μήδεια ενώ ξέρει πως με τη σφαγή των παιδιών της προκαλεί ανεπανόρθωτο κακό και μόνη της βγαίνει έξω από το κοινωνικό σύνολο παρόλα αυτά δεν υποχωρεί στο μίσος της.  " Και μανθάνω μεν οία δραν μέλλω κακά, θυμός δ' εμός κρείσσων των εμών λογισμάτων" (Ευριπίδης).
     Με ποιον λοιπόν τρόπο θα κατορθώσουμε να αποφύγουμε τις ακρότητες του μίσους ή της αγάπης? Με ποια μέθοδο θα διδαχτούμε να βαδίζουμε τη μέση οδό της φρονήσεως?
     Ο μόνος ίσως τρόπος και η μοναδική μέθοδος είναι να γνωρίσουμε τον εαυτό μας πάνω σε όσο το δυνατό αντικειμενικά κριτήρια. Άμεσο αποτέλεσμα μιας τέτοιας βαθιάς γνωριμίας είναι ο αυτοέλεγχος, δηλαδή η αυτοκυριαρχία που τουλάχιστον μετριάζει αν δεν εξαλείφει τα πάθη. Γνωρίζοντας τον εαυτό μας μπορούμε να ελέγξουμε τον ψυχικό μας κόσμο, να αναγνωρίσουμε με καθαρό μάτι το συνάνθρωπο και τότε ίσως ξεκινάμε το δρόμο που οδηγεί μακριά από τις ακρότητες.-
   

Ο ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΣ ΣΟΛΩΝ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ

Σήμερα, μετά από τη σύλληψη του για χρόνια ισχυρού υπουργού του ΠΑΣΟΚ, ΄Ακη Τσοχατζόπουλου, ακούσαμε από όλους τους δημοσιογράφους σε όλα τα κανάλια,  το απόφθεγμα του Σόλωνα "μηδένα προ του τέλους μακάριζε"
Για διαβάστε παρακάτω και αναλογιστείτε τη σοφία των αρχαίων Ελλήνων:


Αυτοί δε φθείρειν μεγάλην πόλιν
αφραδίησιν
αστοί βούλονται χρήμασι πειθόμενοι, δήμου θ'ηγεμόνων άδικος νόος.
οίσιν ετοίμον
ύβριος εκ μεγάλης
άλγεα πολλά παθείν

δηλαδή:

Αυτοί οι πολίτες θέλουν να καταστρέφουν τη μεγάλη πόλη
με τις απερισκεψίες τους,
 παρασυρμένοι απο φιλοχρηματία και τον άδικο νου των αρχόντων του λαού.
είναι επόμενο γι αυτούς
εξαιτίας της μεγάλης αλαζονείας τους
να πάθουν πολλά κακά.


                                                                  (Σόλων, " Υποθήκη προς Αθηναίους ")

  Η ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΟΝΙΜΗ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ ΕΝΩ Η ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΓΟΝΗ ΣΤΗΝ ΑΤΕΡΜΟΝΗ ΑΓΝΟΙΑ.

" Σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Είμαι ένα σκεπτόμενο πράγμα που αμφιβάλλει ". ( Καρτέσιος, " Στοχασμοί " )

     Όταν ισχυριζόμαστε πως ο άνθρωπος " φύσει του ειδέναι ορέγεται", πως από τη φύση του ζητά με πάθος την ποικιλότροπη γνώση, δεχόμαστε παράλληλα πως πριν καταλήξει στην κάθε του γνώση, καθαρά γνωσιολογική ή αισθητική ή ηθική, περνά ένα κρίσιμο και διλημματικό στάδιο, το στάδιο της αμφιβολίας. Ζήτηση και έρευνα σε οποιονδήποτε τομέα από τα ανθρώπινα χωρίς αυτό το διλημματικό στάδιο δεν είναι δυνατό να υπάρξει.
     Ζητώ, ερευνώ, σημαίνει απορώ για κάτι. Θέλω να βεβαιωθώ σχετικά με το περιεχόμενο, την αλήθεια ή το ψέμα κάποιου αντικειμένου γνώσεως. Η απορία μου συνοδεύεται από την αμφιβολία. Γεννιέται μαζί μ'αυτήν. Σαν άνθρωπος δεν μπορώ παρά να συνεχίσω να απορώ  και να βεβαιώνω λίγο ως πολύ τις απορίες μου με μιαν αντίστοιχη γνώση. Ενδιάμεσα δεν μπορώ παρά να αμφιβάλλω τόσο για το κύρος της απορίας μου όσο και για τη γνώση που από την όλη ζήτηση θα προκύψει. Αν πάψω να αμφιβάλλω τότε σημαίνει πως έπαψα να απορώ και επομένως ότι κατάληξα, προσωρινά ή μονιμότερα, σε κάποια γνωστική, αισθητική ή ηθική βεβαιότητα. Η αμφιβολία μου λοιπόν υποδηλώνει την αγωνία μου για βεβαιότητα και ακόμα φανερώνει πως είμαι ένα ζωντανό όν που απορεί και βεβαιώνεται και έτσι ζει τη ζωή του.
     Στο σημείο όμως αυτό παραφυλά ο κίνδυνος. Μπορώ σαν συναισθανόμενη και σκεπτόμενη ύπαρξη να απορώ και να αμφιβάλλω κατά δύο ολοκληρωτικά αντίθετους τρόπους: θετικά και γόνιμα απ' τη μια πλευρά, αρνητικά και άγονα απ' την άλλη.
     Απορώ και αμφιβάλλω θετικά και γόνιμα σημαίνει πως η απορία μου και η αμφιβολία μου κρατούν τόσο, όσο χρειάζεται για να καταλήξω σε μια αντίστοιχη βεβαιότητα. Περνώ το στάδιο του γνωσιολογικού προβλήματος και καταλήγω σε μια ορισμένη επιστημονική γνώση, σ'ένα συμπέρασμα που βεβαιώνει τις επιστημονικές απορίες μου και τις σχετικές μ'αυτές αμφιβολίες. Ή αν  έχω αισθητικές αμφιβολίες που όμως μετά από ένα χρονικό διάστημα ταλαντεύσεων και αμφίρροπων καταστάσεων καταλήγουν σε μια αισθητική βεβαιότητα, ότι ωραίο είναι αυτό και όχι εκείνο. Στην ηθική, τα ηθικά μου διλήμματα, οι ηθικές μου αμφιβολίες καταλήγουν σε μια ορισμένη πρακτική βίου που ονομάζω ηθικό βίο.
     Βλέπουμε λοιπόν ότι αμφιβάλλω θετικά και γόνιμα σημαίνει ότι βεβαιώνω μ'αυτόν ή με τον άλλο τρόπο τις αμφιβολίες μου και τελικά καταλήγω σε μια γνωσιολογική, αισθητική ή ηθική βεβαιότητα. Βέβαια μπορεί να μην καταλήγω οριστικά, δηλαδή να μη δεσμεύομαι, γιατί το πνεύμα μου παραμένει ανοιχτό και ελεύθερο και δεν παύει ποτέ να απορεί και να αμφιβάλλει. Πάντως χωρίς μια κάθε φορά βεβαιότητα δεν είναι δυνατό να υπάρξω ουσιαστικά γιατί τότε η αμφιβολία μου αναιρεί και την ίδια μου την ύπαρξη.
     Για να αμφιβάλλω για κάτι πρέπει σύγχρονα να βεβαιώνομαι για κάτι άλλο αλλιώς, αν αμφιβάλλω για όλα τότε κινδυνεύω να φτάσω σε ένα γνωσιολογικό, αισθητικό ή ηθικό μηδενισμό, μηδενίζοντας έτσι και την ίδια μου την ύπαρξη. Τότε όμως δε φιλοσοφώ, δηλαδή δεν απορώ γόνιμα αλλά αυτοκαταστρέφομαι με σοφίσματα που δεν οδηγούν πουθενά. Αυτή ακριβώς είναι η αρνητική, η άγονη αμφιβολία. Το στάδιο του γνωσιολογικού, του αισθητικού, του ηθικού διλήμματος παρατείνεται απεριόριστα στην άγονη αμφιβολία και καμιά γνωσιολογική, αισθητική ή ηθική βεβαιότητα δε φαίνεται στον ψυχικό, διανοητικό ή πρακτικό μου ορίζοντα. Επομένως ζω αμφιβάλλοντας για όλα που θα πει και για την ίδια μου την αμφιβολία. Τότε γίνεται απορία η απορία μου και η έρυνα αυτοσκοπός χωρίς επιβεβαίωση. Είναι μια περιπέτεια χωρίς κατάληξη.
     Με τη θετική αμφιβολία  οργανώνω τις επιστήμες, βεβαιώνοντας κάθε φορά κάτι σαν επιστημονικά ορθό, βιώνω τις τέχνες και τα γράμματα, καταφάσκοντας ένα αισθητικά ωραίο, προάγω την ηθική, συμφωνώντας σε ένα ηθικά καλό. Με την αρνητική αμφιβολία ζω συνέχεια το δίλημμα του πιο είναι το ορθό, πιο το ωραίο, τί το ηθικό στον πρακτικό μου βίο κι έτσι αφήνω ανοργάνωτη τη ζωή μου, ενώ παράλληλα με τις απορίες που παραμένουν απορίες και με τις αμφιβολίες που συνεχίζουν να αμφιβάλλουν για να μην πάψουν να αμφιβάλλουν, υποσκάπτω το μυαλό, την ψυχή, το χαρακτήρα.
     Ο Γαλιλαίος αμφιβάλλει για το αν η γη κινείται κι έτσι μια επιστημονική βεβαιότητα έχει κάνει την εμφάνισή της και η επιστημη έχει κερδίσει μια μάχη. Ο Άμλετ όμως ζει για να αμφιβάλλει από φόβο να αντιμετωπίσει τη βεβαιότητακαι να πράξει ανάλογα. Έτσι καταστρέφει ό,τι συναντά στο δρόμο του,  καταστρέφοντας τελικά και τον ίδιο του τον εαυτό.
     Συμπερασματικά η γόνιμη, η θετική αμφιβολία οδηγεί στη βεβαιότητα, στη γνώση, στην κατάφαση, στη ζωή. Η άγονη και η αρνητική οδηγεί στην ατέρμονη αβεβαιότητα, στην παρατεινόμενη άγνοια, στην άρνηση, στο θάνατο.-
  

"Φίλος μεν Πλάτων, φιλτέρα δε η αλήθεια"  (Αριστοτέλης)

Σχόλιο: η προσκόληση σε αξιόλογα πρόσωπα στο γνωσιολογικό, ηθικό, αισθητικό τομέα ισοδυναμεί με πολιτιστική στασιμότητα.

Δεν πρέπει να προσκολλάται κανείς ειδωλολατρικά σε πρόσωπα και να τα ταυτίζει με τη γνωσιολογική, την αισθητική, την ηθική αλήθεια. Αυτό δεν πρέπει να το κάνει όσο σπουδαία κι αν είναι τα πρότυπα αυτά.

     Η αλήθεια πρέπει να βρίσκεται πάνω από συναισθήματα, προσωπικά συμφέροντα, κοινωνικές διαφορές, ανθρώπινες ελπίδες, και εποχιακές ανακατατάξεις. Η αλήθεια εκφράζεται μόνο με την ελευθερία του ανθρώπινου πνεύματος, την έμφυτη τάση του να ερευνά αδιάκοπα. Κανείς άνθρωπος δεν μπορεί να μονοπωλήσει για τον εαυτό του την αλήθεια και άν κάποιος σε κάποια στιγμή της ιστορίας πει ότι κατέχει την απόλυτη αλήθεια, τότε αυτό σημαίνει τη στασιμότητα του ανθρώπινου πνεύματος και το θάνατό του. Η αλήθεια μοιάζει μ'έναν καθρέφτη που έγινε κομμάτια. Καθένας κρατάει ένα κομμάτι του καθρέφτη και νομίζει ότι κρατάει τον καθρέφτη ολόκληρο. Όμως στην πραγματικότητα η Αλήθεια είναι το αδιάκοπα ζητούμενο σε όλες τις κατευθύνσεις του πνεύματος: στην αισθητική, στη γνωσιολογία, στην ηθική.

     Οι διάφορες και διαφορετικές θεωρίες για το αισθητικά καλό, το ωραίο, που αντικρούονται μεταξύ τους δε θα πάψουν ποτέ να υπάρχουν και η έρευνα για το ωραίο θα συνεχίζεται όσο κατοικούν στη γη συναισθανόμενα όντα. Εάν λοιπόν κάποιος ισχυριστεί ότι κατέχει το απόλυτα ωραίο, τότε το ανθρώπινο πνεύμα θα πάψει να προβληματίζεται πάνω σ'αυτό. Κάτι τέτοιο όμως είναι αδύνατο γιατί τότε το πνεύμα θα πάψει να είναι ελεύθερο και θα γίνει δογματικό. Το πνεύμα όμως υπάρχει για να διαφωνεί. Η διαφωνία κατοχυρώνει την ελευθερία και εξασφαλίζει την εξέλιξη του πνεύματος. Η έρευνα έχει σαν βασική προϋπόθεση την πνευματική ελευθερία ενώ η μίμηση ισοδυναμεί με πνευματικό μαρασμό. Και άν ακόμη υποθέσουμε ότι ένας ολόκληρος αιώνας μπορεί να μείνει στο στάδιο της μίμησης του ωραίου, θα διαφωνίσει μαζί του ο επόμενος για να τον διαψεύσει κι αυτόν ο μεθεπόμενος. Έτσι διατηρείται η ελευθερία του συναισθανόμενου όντος. Η ουσιαστική διαφωνία για το ωραίο είναι πρώτιστη υποχρέωση του ανθρώπου. Η δουλική συμφωνία ή είναι δείγμα πνευματικής οπισθοδρόμησης ή ανυπαρξία πρωτότυπης συναίσθησης. 

     Στη γνωσιολογία -επιστήμες, τεχνολογία- η διαφωνία είναι αντικειμενική. Αν δηλαδή κάποιος ισχυρίζεται πως έχει την απόλυτη επιστημονική αλήθεια, αυτόν τον διαψεύδει το πείραμα και η απόδειξη. Συχνά μάλιστα η πειραματική αυτή απόδειξη ανήκει στον ίδιο. Εκείνος λοιπόν που παρουσιάζεται σαν προφήτης της επιστημονικής αλήθειας έχει βασικό του εχθρό το χρόνο. Έτσι αν ο διαστοχαστικός λογισμός στην αναζήτηση του αισθητικά καλού έχει όρια μακροπρόθεμα, ο επιστημονικός όμως λογισμός στην αναζήτηση του επιστημονικά αληθινού έχει όρια βραχυπρόθεσμα. Γίνεται λοιπόν εδώ μια σκυταλοδρομία με τα κομμάτια του καθρέφτη της επιστημονικής αλήθειας στα χέρια μας. Έτσι διατηρείται η ελευθερία του σκεπτόμενου όντος. Επομένως η προσκόλληση στα μεγάλα ονόματα ισοδυναμεί για τον επιστήμονα με την υπογραφή του του επιστημονικού του θανάτου. Ισχύει εδώ η σκέψη του Γκαίτε: "πάντα μακρύτερα να πηγαίνεις, πάντα ψηλότερα ν'ανεβαίνεις".

     Η πορεία αυτή είναι βέβαια χωρίς τέλος. Η διαφωνία δεν είναι εδώ απλή αμφισβήτηση αλλά υπαρξιακή επιβεβαίωση. Όταν απαρνείται ο επιστήμονας τον επιστήμονα καταφάσκει την επιστήμη ενώ όταν προσκολλάται ο επιστήμονας στον επιστήμονα την αρνείται.

     Η προβολή από κάποιον άνθρωπο της απόλυτης ηθικής αλήθειας αντιβαίνει στην ίδια την ύπαρξη του ανθρώπου που είναι ατελής. Αν κάποιος ισχυριστεί ότι κατέχει την απόλυτη ηθική αλήθεια, τότε αντιφάσκει προς τον εαυτό του και δεν έχει αυτογνωσία γιατί θεωρεί τέλειο το ατελές και γνώστη τον Οδυσσέα της γνώσης. Η ηθική γνώση στηρίζεται στη χωρίς τέλος πορεία προς την αυτοτελείωση. Οάνθρωπος δηλαδή δεν είναι τέλειος αλλά προσπαθεί να γίνει τέλειος. Δεν μπορεί κανείς να θεωρεί τους αντικατοπτρισμούς των οάσεων σαν οάσεις κι αν πει ότι βρήκε την ηθική όαση τότε δεν αντέχει την ηθική δίψα. Η ηθική αυτή δίψα διατηρεί την ελευθερία με συνεχή αγώνα. Στην ηθική ο καθένας έχει το δικό του πόλεμο να πολεμήσει και αν προσκολληθεί σε ανθρώπινο ηθικό δόγμα τότε παραδέχτηκε την κούραση και έχει παραιτηθεί από τον αγώνα.

     " Φίλος μεν Πλάτων φιλτέρα δε η αλήθεια ". Ο Πλάτων, ο κάθε φορά Πλάτων είναι μόνο ο δείκτης της πορείας. Η αλήθεια είναι η ίδια η πορεία.-

"ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ ΕΣΤΙ ΤΕΛΕΙΟΤΗΣ ΚΑΤ' ΑΡΕΤΗΝ"  (Πλάτων)


Ειναι εξαίρεση για την ανθρώπινη ύπαρξη η αποδοχή του πόνου με χαρά ή αδιαφορία. Άλλωστε, όταν εμφανίζεται μια αντιξοότητα ή μια αντινομία η ηδονή αποτελεί διαστροφή. Μολονότι ο άνθρωπος αποδέχεται λογικά την ύπαρξη της δυστυχίας όμως συναισθηματικά την αρνείται και μάλιστα αναφορικά προς τον ίδιο. Από τη φύση του ο άνθρωπος είναι και παραμένει σε όλη του τη ζωή κυνηγός της ευδαιμονίας.
     Το θέμα όμως μένει πώς ο καθένας αντιλαμβάνεται την ευδαιμονία και ποια μέσα μεταχειρίζεται για να την κατακτήσει. Αρχικά η ύπαρξη εννοεί την ευδαιμονία σαν υλική πληρότητα. Μ' άλλα λόγια επιθυμεί την υγεία για τον εαυτό της και για κείνους που συνδέεται μαζί τους με συγγένεια ή φιλία και κατά περίπτωση με οικονομικά συμφέροντα. Εάν η υγεία αυτή χτυπηθεί ο άνθρωπος θεωρεί πως η ευδαιμονία αυτή χάθηκε. Στη συνέχεια αντιλαμβάνεται την ευδαιμονία σαν μια ακατάπαυστη απόκτηση υλικών αγαθών που θα του εξασφαλίσουν μια άνετη ζωή.
     Στηρίζει λοιπόν αυτή τη λεπτή ισορροπία της ευδαιμονίας σε μια ολόκληρη σειρά από προϋποθέσεις, σχέσεις και πολλές συμπτώσεις της τύχης. Αν η ισορροπία αυτή χαθεί, οι προϋποθέσεις εξαφανιστούν, οι σχέσεις διαταραχτούν και η τύχη δε βοηθησει τότε η ευδαιμονία χάνεται πρόσκαιρα ή οριστικά. Στηρίζει ακόμη την ευδαιμονία της η ανθρώπινη ύπαρξη σε μια σχέση αγάπης. Όσο η σχέση διαρκεί, διαρκεί και η ευδαιμονία, αλλά οι σχέσεις δε διαρκούν αιώνια,ή τουλάχιστον όχι με την ίδια ένταση.
     Όλα αυτά που μόλις αναφέραμε αποτελούν την υλική ευδαιμονία με την έννοια πως ο άνθρωπος γίνεται ευτυχισμένος ή δυστυχισμένος πάντοτε σε σχέση με κάτι άλλο και ποτέ με τον εαυτό του. Αυτή η ευδαιμονία εξαρτάται από τις διάφορες μεταβολές της ζωής και τις ακολουθεί. Είναι ευδαιμονία μεταβλητή όπως όλα τα ανθρώπινα. Ευδαιμονία κάτω από προϋποθέσεις και με αμφισβήτηση. Ευδαιμονία που είναι αποτέλεσμα μιας λεπτής επεξεργασίας πράξεων, λόγων, στάσεων,συναισθηματικών συμπτώσεων. Μια τέτοια όμως ευδαιμονία καταντά τελικά άγχος, γιατί άγχος είναι τελικά να τη διατηρήσουμε ζωντανή. Από αυτό φαίνεται πως η υλική ευδαιμονία είναι κοπιαστική και αμφίβολη.
     Βρίσκεται λοιπόν η ύπαρξη στην ανάγκη να ζητήσει μια άλλη ευδαιμονία που να έχει σαν αρχή και τέλος τον ίδιο τον άνθρωπο και να μη ζητάει στηρίγματα έξω από αυτόν. Αυτή η ευδαιμονία δεν αποβλέπει σε υλική πληρότητα αλλά σε ψυχοδιανοητική ισορροπία. Αποβλέπει κυρίως στο να συμφωνεί η ζητούμενη ευδαιμονία με τις αρχές εκείνου που τη ζητεί.
     Όπως όμως στην πρώτη ευδαιμονία, την υλική, υπάρχει συνάρτηση σχέσεων και προϋποθέσεων εξωτερικών έτσι και στη δεύτερη ευδαιμονία η όλη υπόθεση σχετίζεται με τις αγαθές ιδιότητες του ανθρώπου, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την αγάπη στο συνάνθρωπο. Με τον τρόπο αυτό έρχεται η ολοκλήρωση της προσωπικότητας του ανθρώπου και ο άνθρωπος είναι ευτυχισμένος επειδή είναι ολοκληρωμένος.
     Η δεύτερη λοιπόν αυτή ευδαιμονία δεν είναι συνάρτηση σχέσεων που τοποθετούνται έξω από εμάς αλλά έχει μια και μοναδική προϋπόθεση. Θέλει τη συμφωνία με τον εαυτό μας πάνω στο θέμα της αρετής. Μάς θυμίζει τους στίχους του Κάλβου:
                    Μακράν και σκοτεινήν ζωήν
                    τα παλλικάρια μισούν,
                    όνομα αθάνατο θέλουν
                    και τάφον έντιμον
                     αντίς δια στρώμα.-  

"ΤΟ ΝΙΚΑΝ ΕΑΥΤΟΝ ΠΑΣΩΝ ΤΩΝ ΝΙΚΩΝ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΗ ΝΙΚΗ ΕΣΤΙ"  (Πλάτων)
                                                                                                   
Σχόλιο: Είναι αδύνατο να χαρακτηρίσουμε σαν ελεύθερο τον άνθρωπο που είναι δούλος των παθών του.


Ο βασικότερος σκοπός του ανθρώπου σ'αυτόν τον κόσμο είναι η ελευθερία. Αυτήν προσπάθησε να κατακτήσει από τότε που εμφανίστηκε πάνω στη γη και πάντοτε βέβαια ανάλογα με τις ψυχοδιανοητικές του ικανότητες. Η πιο δύσκολη όμως κατάχτηση ελευθερίας είναι εκείνη που αναφέρεται στον ίδιο τον εαυτό μας και που απ' αυτήν εξαρτάται κάθε άλλη μορφή ελευθερίας.
     Πριν προχωρήσουμε στο θέμα προβάλλει επιτακτική η ανάγκη να αναλύσουμε με λίγα λόγια τί είναι ελευθερία.
     Αυτή λοιπόν δε φαίνεται να είναι μόνο μια κατάσταση απαλλαγής από κάτι που μας καταπιέζει, αλλά ακόμη μοιάζει να είναι η ικανότητα να ζήσουμε δημιουργικά την απαλλαγή μας αυτή. Μόνη της η απαλλαγή καλύτερα να ονομάζεται απελευθέρωση που ταυτίζεται με μια προσωπική ελευθερία.
     Η αληθινή ελευθερία δεν είναι απλά και μόνο αποκοπή από παλιούς δεσμούς με πρόσωπα, γεγονότα ή καταστάσεις, ούτε βέβαια είναι πρόσδεση σε νέα δεσμά διαφορετικής ίσως μορφής αλλά της ίδιας ουσίας. Αν αρκεστούμε στη ζωή μας σε διάφορες μονάχα απελευθερώσεις από ηθικά, πολιτικά, οικονομικά ή ψυχολογικά δεσμά, τότε μπορεί να είμαστε απελευθερωμένοι αλλά όχι ελεύθεροι. Η ελευθερία λοιπόν είναι τελικά μια νέα δημιουργία και ποτέ μια παθητική αποδοχή. Δε δηλώνει σταμάτημα του μυαλού και της καρδιάς του ανθρώπου αλλά σκόπιμη κίνηση αυτών των δύο προς ένα συγκεκριμένο σκοπό, πολιτικό (πολιτική ελευθερία), ηθικό (ηθική ελευθερία), κοινωνικό, (κοινωνική ελευθερία), εθνικό, (εθνική ελευθερία). Γι' αυτό η ελευθερία του ανθρώπου συνδέεται με τον αγώνα του ανθρώπου να υπάρξει.
     Στο ερώτημα λοιπόν αν η ελευθερία είναι απαλλαγή ή δημιουργία απαντάμε πως είναι και τα δύο. Επίσης ότι το πρώτο μόνο του είναι επικίνδυνο γιατί συχνά οδηγεί σε νέες χειρότερες υποταγές, ενώ το δεύτερο δεν μπορεί να συμβεί μόνο του χωρίς το πρώτο.
     Τόσο όμως η απελευθέρωση, όπως εδώ από τα πάθη, όσο και η δημιουργία μιας νέας κατάστασης, όπως εδώ της ελεύθερης και ολοκληρωμένης προσωπικότητας, έχουν ορισμένες προϋποθέσεις. Βασική προϋπόθεση είναι να αποκτήσει το άτομο συνείδηση του εαυτού του. Η αυτοσυνειδησία αυτή οδηγεί στην επίγνωση της κατάστασης δουλείας, όπου σε μια τέτοια κατάσταση  το κρατούν τα πάθη του συμφέροντος και του άκρατου εγωισμού.
     Η γνώση της δουλείας στα πάθη αυτά είναι μια βαθειά αυτογνωσία και οδηγεί τον άνθρωπο στην προσπάθεια να απαλλαγεί από αυτά. Η απλή όμως απαλλαγή δεν χαράζει το δρόμο του προς την ελευθερία, γιατί έχοντας ακόμη καταστάσεις πάθους διατρέχει τον κίνδυνο να δουλωθεί σε χειρότερα πάθη όπως το μίσος και η μισαλοδοξία.
     Δεν αρκεί λοιπόν ο άνθρωπος να γνωρίζει τα πάθη του και να απαλλάσσεται από αυτά για να είναι ελεύθερος. Αφού αναγνωρίζει ότι μέσα του έχει και καλά και κακά πάθη, για να γίνει πραγματικά ελεύθερος πρέπει να αντικαταστήσει τα κακά πάθη με τα καλά.Έτσι μόνο ελευθερώνεται αληθινά, όταν στη θέση του εγωισμού και του ατομικού συμφέροντος τοποθετεί το ενδιαφέρον του για το συνάνθρωπο, την αλληλεγγύη, το γενικό συμφέρον. Παρόμοιες απαλλαγές από πάθη, όχι μόνο στην ελευθερία οδηγούν αλλά και στην ευτυχία γιατί ο ελεύθερος άνθρωπος είναι και αληθινά ευτυχισμένος. Ο εγωιστής, ο αδιάφορος, ο φιλάργυρος, ο δογματικός, ο μισάνθρωπος είναι δούλοι του εαυτού τους και δυστυχισμένοι. Αυτό συμβαίνει γιατί δεν κατόρθωσαν να συμφιλιωθούν με τον εαυτό τους που είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να συμφιλιωθούν με τους άλλους.
     Συμπερασματικά, αν μιλάμε για αληθινή ελευθερία τότε πρέπει να θυμόμαστε πως βασική προϋπόθεση για την κατάκτησή της είναι η απαλλαγή από τα πάθη και η δημιουργία μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας.-

Στο blog μου θα βρείτε τις ετικέτες : ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ΕΝΝΟΙΕΣ, ΙΔΕΕΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ.  Μέσα από αυτές θα προσπαθήσω να δώσω υλικό για τα παιδιά του Λυκείου κυρίως, βοηθώντας τα όσο μπορώ από τη μεριά μου για τη βελτίωση των γνώσεών τους, σε μια περίοδο δύσκολη οικονομικά και άρα απρόσιτη γι αυτά η φροντιστηριακή στήριξη.